PİNYANİŞÎ TARİHÇESİ

Pinyanişî tarihi, bugünkü idarî sınırların çok ötesine uzanan tarihî Hakkâri coğrafyasında biçimlenmiştir. Bu coğrafya; yüksek dağların, derin vadilerin ve stratejik geçitlerin çevrelediği, Osmanlı Devleti ile Safevî Devleti arasındaki sınır siyasetinin yüzyıllar boyunca etkili olduğu geniş bir alandı. Pinyanişîler bu dünyada yalnızca akrabalık bağıyla bir araya gelmiş aileler olarak değil; yaşadıkları bölgenin güvenliğinde, geçitlerin korunmasında, yerel yönetimde ve askerî mücadelelerde rol alan örgütlü bir topluluk olarak tarih kaynaklarına yansımıştır.

Adın farklı söylenişleri, ortak tarih

Tarihî ve yerel kaynaklarda adın Pinyanış, Pınyanış, Pinyanişi, Pinaşî ve Pinyaşî gibi farklı yazılış ve söyleyişleriyle karşılaşılır. Bunlar farklı toplulukları değil, aynı tarihî adın bölgeye, dile ve kayıt geleneğine göre değişen biçimlerini ifade eder. Derneğimiz, ortak ve kapsayıcı yazım olarak “Pinyanişî” adını kullanmaktadır.

XVI. yüzyıl: Yazılı kayıtlarda ilk güçlü izler

Pinyanişî tarihinin en önemli dayanaklarından biri 1575 tarihli Osmanlı Mühimme Defteri kaydıdır. 27 Numaralı Mühimme Defteri’nin 110 numaralı hükmünde Şahkulu ile oğulları Alâeddin, Koçi, Hasan Ali ve Gazi’nin adları açıkça sayılır. Hüküm, Hakkâri Beyi’nin merkeze ilettiği bir şikâyet üzerine düzenlendiği için olayları tek tarafın ve merkezî idarenin diliyle anlatır. Buna rağmen belgenin tarihî değeri açıktır: Şahkulu ve oğulları, çok sayıda bağlıyı harekete geçirebilen ve bölgedeki düzeni etkileyebilen siyasî-askerî bir güç odağı olarak Osmanlı merkez kayıtlarına girmiştir.

1588 tarihli başka Osmanlı hükümlerinde Gazi Bey’in Selmas, Koçi Bey’in ise Somay çevresinde yönetici olarak görünmesi, Şahkulu Oğulları’nın yalnız bir çatışma çevresi olmadığını; sınır bölgesinde tanınan yerel yönetim ve askerî sorumluluklar üstlendiğini gösterir. Böylece Pinyanişî geçmişinin yazılı başlangıcı, sözlü bir soy anlatısından çok daha sağlam biçimde arşiv belgeleriyle izlenebilir.

Somay–Selmas hattında yerel yönetim

Kaynaklarda Pinyanişîlerle ilişkilendirilen siyasî yapı kimi zaman “hükümet”, kimi zaman “yurtluk-ocaklık” veya sancak olarak anılır. Bu kavramlar modern anlamda bağımsız bir devletle aynı değildir. Osmanlı sınır düzeninde yerel beylerin kalıtsal yönetim yetkisine sahip olabildiği; buna karşılık vergi, asker çıkarma ve sınır güvenliği gibi yükümlülükler üstlendiği özel idarî biçimleri anlatır. Pinyanişî yönetiminin statüsü de yüzyıllar içinde şartlara göre değişmiş, fakat Somay–Selmas hattındaki siyasî varlığı uzun süre korunmuştur.

XVII. yüzyıl: Mir Aziz, kaleler ve “Gazikıran” anlatısı

XVII. yüzyılda Mir Aziz adı Pinyanişî tarihinin en dikkat çekici isimlerinden biri olarak öne çıkar. Yerel tarih anlatıları “Pinyaniş kaleleri”nden söz ederken Evliya Çelebi; Hasani, Karnıyarık ve Berdük gibi kaleleri Pinyanişî yönetimiyle ilişkilendirir. Seyahatnâme’de Berdük Kalesi’nin 1616 yılında Çolak Mir Aziz tarafından yaptırıldığı aktarılır. Bu tasvirler, dönemin Pinyanişî varlığının yalnız hareketli savaşçı gruplara değil; kaleler, köyler, bağlar, su kaynakları ve muhafızlardan oluşan yerleşik bir savunma düzenine de dayandığını gösterir.

Evliya Çelebi’nin 1635 Revan Seferi bağlamında aktardığı anlatıya göre Mir Aziz idaresindeki Pinyanişî kuvvetleri Selmas yakınlarında Safevî kuvvetleriyle karşılaşmış ve bu olayın ardından Pinyanişîler “Gazikıran” adıyla anılmıştır. Seyyahın verdiği asker sayıları başka bağımsız bir dönem kaynağıyla kesinleştirilemediği için istatistik olarak kullanılamaz. Ancak “Gazikıran” ifadesi, XVII. yüzyılda Pinyanişîlerin askerî itibarı hakkında oluşan güçlü algıyı göstermesi bakımından önemlidir.

XVII ve XVIII. yüzyıllarda devamlılık

Osmanlı idarî kayıtlarında Somay’ın 1673, 1680 ve 1702 yıllarında yurtluk-ocaklık sancak; 1717’den 1750’ye uzanan farklı tarihlerde ise Selmas ve çevresindeki bazı nahiyelerle birlikte hükümet statüsünde görünmesi, bu yönetimin tek bir liderin ömrüyle sınırlı olmadığını ortaya koyar. Bılêcan adının da aynı dönemlerde idarî kayıtlarda yer alması, Pinyanişî coğrafyasındaki kurumsal sürekliliğin başka bir işaretidir.

XVIII. yüzyılda Hatemhan Bey, Pinyanişî tarihini yeniden açık biçimde görünür kılar. Osmanlı vak‘anüvisi Çelebizâde Âsım’ın kaydına göre Somay sancağını yurtluk-ocaklık olarak yöneten Hatemhan Bey, 1724 seferlerinde görev almış; Selmas, Kürdkıran, Karabağ ve Enzel’in Somay’a bağlanmasıyla hükümet statüsünde tanınmıştır. 1725 Tebriz seferi listesinde onun dört yüz piyadeyle yer alması, Pinyanişî yönetiminin o dönemde de düzenli askerî yükümlülük üstlenen itibarlı bir sınır gücü olduğunu gösterir.

XIX. yüzyıl: Eski idarî biçimin sonu, kimliğin devamı

XIX. yüzyılın başında İsmail Bey Bılêli, Somay–Selmas merkezli eski liderlik geleneğinin son büyük siyasî temsilcilerinden biri olarak kaynaklarda görünür. 1822–1823 yıllarında İran kuvvetlerinin Somay ve Bıradost üzerinde fiilî denetim kurması, Pinyanişî Hükümeti’nin eski Osmanlı idarî biçimi bakımından bir dönüm noktasıdır. Fakat bu gelişme Pinyanişî topluluğunun ortadan kalkması anlamına gelmemiştir. Son bulan, belirli toprak ve hanedan yetkilerine dayanan tarihî yönetim düzenidir; aileler, yerleşimler, ortak ad ve toplumsal hafıza yaşamaya devam etmiştir.

Hakkâri’den Serhat’a uzanan coğrafya

Pinyanişî coğrafyası tek bir köy veya şehirle sınırlı değildir. Kitapta Hakkâri, Gever, Çal, Tuhup, Cilo, Somay, Selmas, Serelbak, Şipiran, Elbak ve Şemdinan’dan; Bazîd, Diyadin, Patnos, Bulanık ve Iğdır çevresine, güneyde bugünkü Irak sınırları içindeki vadilere kadar uzanan geniş bir tarihî hat izlenir. Bu yayılma tek seferde gerçekleşmiş bir göçün değil; yüzyıllar boyunca süren yerleşmelerin, akrabalıkların, siyasî mücadelelerin ve yeni hayat arayışlarının sonucudur.

Günümüzde Pinyanişî aileleri Türkiye’nin farklı şehirlerinde, İran ve Irak’ta ve dünyanın çeşitli ülkelerinde yaşamaktadır. Farklı coğrafyalara dağılmış olmak ortak kimliği ortadan kaldırmamış; düğünler, taziyeler, ziyaretler, sözlü anlatılar, aile bağları ve yeni iletişim imkânları geçmişle bugün arasında köprü kurmaya devam etmiştir.

Geçmişten geleceğe ortak hafıza

Pinyanişî tarihinin değeri başka topluluklara üstünlük iddiasında değil; zor bir sınır coğrafyasında varlığını koruyabilmiş, yazılı kayıtlarda iz bırakmış ve ortak adını yüzyıllar boyunca yaşatmış olmasındadır. Bu nedenle tarihçemiz, doğrulanmamış soy zincirleri veya abartılı rakamlar üzerine değil; arşiv belgeleri, kronikler, seyahatnameler, idarî kayıtlar, akademik araştırmalar ve açıkça “sözlü anlatı” olarak belirtilen hafıza kayıtları üzerine kurulmaktadır.

Bugün bize düşen görev, bu mirası yalnız övünme cümlelerinde bırakmamak; eski belgeleri, izinli fotoğrafları, mezar taşlarını, yer adlarını ve büyüklerimizin anlatılarını bilimsel yöntemle koruyarak gelecek kuşaklara aktarmaktır. İPAMDER’in tarih ve hafıza çalışmaları, farklı şehir ve ülkelerde yaşayan bütün Pinyanişîleri ortak geçmiş etrafında buluşturmayı amaçlamaktadır.